Ongelijkwaardige relaties

Wanneer verschillen tussen partners invloed krijgen op vrijheid, veiligheid en verbondenheid

Een relatie hoeft niet volledig gelijk te zijn om gezond te zijn. Partners kunnen verschillen in leeftijd, opleiding, intelligentie, inkomen, culturele achtergrond, ervaring, persoonlijkheid of maatschappelijke positie. Zulke verschillen zijn op zichzelf geen probleem.

Het wordt anders wanneer verschillen leiden tot een structurele machtsongelijkheid waarbij één persoon aanzienlijk meer invloed, controle of zeggenschap krijgt over de ander.

In een gezonde relatie is ruimte voor verschil én voor gelijkwaardigheid. Beide partners kunnen hun mening geven, grenzen stellen, keuzes maken en zichzelf blijven ontwikkelen.

Bij een ongelijkwaardige relatie kan die ruimte steeds kleiner worden.

Dit kan geleidelijk ontstaan. Soms begint het met bescherming, bewondering, zorg of sterke afhankelijkheid. Later kan dat veranderen in controle, manipulatie, isolatie, financiële afhankelijkheid, vernedering of intimidatie.

Daarom is het belangrijk om niet alleen te kijken naar wat mensen zeggen dat hun relatie is, maar ook naar hoe de relatie in de praktijk functioneert.

Wat is een ongelijkwaardige relatie?

Bij een ongelijkwaardige relatie bestaat er een structureel verschil in macht of invloed tussen de betrokken personen.

Dat verschil kan bijvoorbeeld ontstaan door:

• financiële afhankelijkheid;

• een groot leeftijdsverschil;

• verschil in opleiding of kennis;

• verschil in intelligentie of cognitieve mogelijkheden;

• afhankelijkheid door ziekte of beperking;

• taalbarrières;

• culturele of religieuze druk;

• afhankelijkheid van huisvesting of verblijfsrecht;

• een groot verschil in maatschappelijke positie;

• afhankelijkheid van een partner voor sociale contacten;

• psychologische kwetsbaarheid;

• eerdere traumatische ervaringen;

• een groot verschil in levenservaring;

• afhankelijkheid van zorg;

• familie- of groepsdruk;

• manipulatief of controlerend gedrag.

Een verschil betekent echter niet automatisch dat er sprake is van misbruik.

De belangrijkste vraag is daarom niet:

"Zijn deze twee mensen verschillend?"

maar:

"Kunnen beide mensen binnen deze relatie vrij en veilig keuzes maken?"

Dat is een veel belangrijkere vraag.

Wanneer wordt verschil macht?

Een leeftijdsverschil kan bijvoorbeeld prima functioneren wanneer beide partners zelfstandig zijn, vrijwillig voor de relatie kiezen en elkaar respecteren.

Hetzelfde geldt voor verschillen in opleiding, inkomen of intelligentie.

Maar een verschil kan een andere betekenis krijgen wanneer één partner daardoor structureel afhankelijk wordt van de ander.

Denk bijvoorbeeld aan iemand die:

• geen eigen inkomen heeft;

• nauwelijks een sociaal netwerk heeft;

• de taal onvoldoende spreekt;

• geen toegang heeft tot financiële middelen;

• bang is om de relatie te beëindigen;

• voortdurend toestemming moet vragen;

• niet zelfstandig kan beschikken over documenten of geld;

• wordt geïsoleerd van familie en vrienden;

• geen eigen beslissingen meer durft te nemen.

Dan gaat het verschil niet meer alleen over persoonlijke eigenschappen.

Dan kan het verschil een machtsverschil worden.

Narcisme en ongelijkwaardige relaties

Narcisme is een onderwerp dat veel aandacht krijgt binnen relaties. Daarbij is het belangrijk om onderscheid te maken tussen narcistische kenmerken en een narcistische persoonlijkheidsstoornis.

Iedereen kan bepaalde narcistische eigenschappen vertonen. Bijvoorbeeld behoefte aan erkenning, gevoeligheid voor kritiek of de wens om succesvol te zijn.

Dat betekent niet automatisch dat iemand een persoonlijkheidsstoornis heeft.

Bij een persoonlijkheidsstoornis gaat het om een langdurig en diepgaand patroon van functioneren dat op meerdere levensgebieden problemen veroorzaakt. Persoonlijkheidsstoornissen worden binnen de DSM-5 onder andere ingedeeld in cluster B; daar valt ook de narcistische persoonlijkheidsstoornis onder. (Trimbos-instituut)

Voor hulpverleners is daarom voorzichtigheid belangrijk.

Een partner die zich egoïstisch gedraagt is niet automatisch een narcist.

En een professional zou een diagnose niet moeten stellen op basis van alleen het verhaal van één partner of enkele gedragingen.

Mogelijke kenmerken van narcistische patronen

Bij narcistische patronen kunnen verschillende kenmerken voorkomen, zoals:

1. Sterke behoefte aan bewondering

De persoon heeft veel behoefte aan erkenning, bevestiging of waardering.

2. Een sterk gevoel van eigen belangrijkheid

De persoon kan zichzelf als uitzonderlijk, bijzonder of superieur zien.

3. Gevoeligheid voor kritiek

Kritiek kan leiden tot boosheid, verdediging, terugtrekking of het afwijzen van de ander.

4. Gebrek aan wederkerigheid

De relatie kan sterk draaien om de behoeften van één persoon.

5. Weinig ruimte voor de gevoelens van de ander

De emoties of behoeften van de partner kunnen worden geminimaliseerd of genegeerd.

6. Schuldverschuiving

Problemen worden regelmatig bij de ander gelegd.

7. Manipulatief gedrag

Bijvoorbeeld door druk, schuldgevoelens, dreiging, charme, verdraaiing van gebeurtenissen of het afwisselen van waardering en afwijzing.

8. Controle

Controle kan betrekking hebben op contacten, kleding, geld, sociale media, werk, familie of dagelijkse keuzes.

9. Grenzen slecht accepteren

Een "nee" wordt bijvoorbeeld geïnterpreteerd als afwijzing, disrespect of verraad.

10. Idealiseren en vervolgens afwaarderen

Een relatie kan beginnen met zeer veel aandacht en bewondering. Later kan de ander juist worden bekritiseerd, gekleineerd of emotioneel afgewezen.

Geen van deze kenmerken bewijst op zichzelf een narcistische persoonlijkheidsstoornis.

Voor professionals is het daarom vaak nuttiger om te kijken naar het feitelijke gedrag en de gevolgen daarvan dan naar het etiket.

De kwetsbare kant achter het masker

Bij narcistische problematiek wordt vaak gesproken over een verschil tussen het zichtbare gedrag en de onderliggende kwetsbaarheid.

Iemand kan aan de buitenkant zeer zelfverzekerd overkomen, terwijl daaronder gevoelens van onzekerheid, schaamte of tekortschieten kunnen liggen.

Dat kan helpen om gedrag te begrijpen.

Maar begrijpen betekent niet dat schadelijk gedrag moet worden geaccepteerd.

Een verklaring voor gedrag is niet hetzelfde als een rechtvaardiging van gedrag.

Voor hulpverlening is dat onderscheid essentieel.

Ongelijkwaardige scheiding

Een ongelijkwaardige relatie kan extra ingewikkeld worden wanneer partners uit elkaar gaan.

Een scheiding betekent namelijk niet automatisch dat de machtsverhouding verdwijnt.

Juist tijdens een scheiding kunnen bestaande patronen sterker zichtbaar worden.

Er kan bijvoorbeeld sprake zijn van:

• voortdurende conflicten;

• juridische procedures;

• beschuldigingen over en weer;

• financiële druk;

• controle via de kinderen;

• communicatieproblemen;

• intimidatie;

• dreiging;

• loyaliteitsconflicten bij kinderen;

• familie- of netwerkdruk.

Daarom is het belangrijk om niet iedere conflictscheiding op dezelfde manier te benaderen.

Een hoog conflict betekent namelijk niet automatisch dat beide partijen evenveel macht hebben.

Dat onderscheid is voor professionals belangrijk.

Groot leeftijdsverschil

Een groot leeftijdsverschil is op zichzelf geen bewijs van een ongezonde relatie.

Volwassen mensen kunnen bewust kiezen voor een relatie met een aanzienlijk leeftijdsverschil.

Toch kan leeftijd een factor worden die de machtsverhouding beïnvloedt.

Bijvoorbeeld wanneer één partner:

• veel meer levenservaring heeft;

• financieel volledig afhankelijk is van de ander;

• de sociale omgeving van de ander nodig heeft;

• weinig zelfstandigheid heeft;

• kwetsbaar is door leeftijd of gezondheid;

• door de oudere partner wordt gestuurd of gecontroleerd.

Het is daarom belangrijk om niet alleen naar het aantal jaren verschil te kijken.

De relevante vraag is:

Heeft iedere partner voldoende vrijheid en zeggenschap binnen de relatie?

Groot verschil in intelligentie of cognitieve mogelijkheden

Ook een groot verschil in IQ betekent niet automatisch dat een relatie ongezond is.

Mensen met verschillende cognitieve mogelijkheden kunnen uitstekend samenleven.

Het risico ontstaat wanneer het verschil wordt gebruikt om macht uit te oefenen.

Bijvoorbeeld:

"Jij begrijpt dit toch niet."

of:

"Ik weet wat goed voor je is."

Wanneer één persoon voortdurend beslissingen neemt omdat hij of zij zichzelf intelligenter vindt, kan er een afhankelijkheidsrelatie ontstaan.

Dat kan leiden tot:

• ondermijning van het zelfvertrouwen;

• afhankelijkheid;

• manipulatie;

• uitsluiting van belangrijke beslissingen;

• financiële afhankelijkheid;

• het niet serieus nemen van de mening van de ander.

Voor professionals is het daarom belangrijk om cognitief verschil niet te verwarren met relationele ongelijkheid.

Uithuwelijking en huwelijksdwang

Ook culturele of familiale factoren kunnen een belangrijke rol spelen bij ongelijkwaardige relaties.

Daarbij moet onderscheid worden gemaakt tussen een gearrangeerd huwelijk en een gedwongen huwelijk.

Bij een gearrangeerd huwelijk kunnen familieleden een rol spelen bij het vinden van een partner, terwijl beide partners uiteindelijk zelf instemmen.

Bij huwelijksdwang wordt iemand onder grote druk gezet om te trouwen. De Nederlandse overheid omschrijft huwelijksdwang als een situatie waarin één of beide partners onder grote druk worden gezet om te trouwen. Dit kan gebeuren door ouders, familie of de bredere gemeenschap. (Rijksoverheid)

Uithuwelijking betekent dus niet automatisch dwang.

Het wordt problematisch wanneer iemand onvoldoende vrij is om:

• nee te zeggen;

• een partner te weigeren;

• een huwelijk uit te stellen;

• een relatie te beëindigen;

• zelfstandig keuzes te maken.

Wanneer familie onderdeel wordt van de machtsverhouding

Bij sommige relaties staat niet alleen de partner tegenover de andere partner.

Er kan een groter systeem rondom de relatie aanwezig zijn.

Bijvoorbeeld:

partner → familie → gemeenschap → sociale druk

Hierdoor kan het voor iemand zeer moeilijk worden om zelfstandig een keuze te maken.

De druk kan bestaan uit:

• schaamte;

• bedreiging met verstoting;

• financiële druk;

• verlies van huisvesting;

• verlies van contact met familie;

• religieuze of culturele druk;

• dreiging met geweld;

• druk om kinderen bij de familie te laten.

De Rijksoverheid noemt onder meer geestelijke mishandeling, strenge controle, vernedering, bedreiging, verstoting, huwelijksdwang en huwelijkse gevangenschap als vormen die binnen eergerelateerd geweld kunnen voorkomen. (Rijksoverheid)

Gedwongen relaties

Een relatie kan ook zonder formeel huwelijk gedwongen worden voortgezet.

Bijvoorbeeld doordat iemand:

• niet mag vertrekken;

• financieel afhankelijk wordt gehouden;

• wordt bedreigd;

• wordt geïsoleerd;

• geen eigen geld heeft;

• geen eigen telefoon mag hebben;

• wordt gecontroleerd;

• bang is voor de consequenties van een breuk.

Dit wordt vaak aangeduid als dwingende controle.

Het belangrijke verschil met een gewone relatiecrisis is dat het niet alleen gaat om ruzie of verschil van mening.

Het gaat om een patroon waarbij de vrijheid en autonomie van één persoon structureel worden beperkt.

Recente informatie van de Rijksoverheid benadrukt dat dwingende controle vooraf kan gaan aan ernstig partnergeweld en dat signalen daarvan belangrijk zijn om tijdig te herkennen. (Rijksoverheid)

Financiële ongelijkheid

Geld kan binnen een relatie een belangrijk machtsmiddel worden.

Een financieel verschil is niet automatisch problematisch.

Het wordt zorgelijk wanneer geld wordt gebruikt om de ander afhankelijk te maken.

Bijvoorbeeld:

• geen toegang tot de gezamenlijke rekening;

• geen eigen bankrekening;

• controle over iedere uitgave;

• salaris afpakken;

• schulden op naam van de ander zetten;

• iemand verbieden te werken;

• dreigen met het stopzetten van financiële ondersteuning.

Dit wordt ook wel economisch of financieel geweld genoemd. Huiselijk geweld kan naast lichamelijk, seksueel en psychisch geweld ook economische vormen aannemen, bijvoorbeeld door controle over geld of middelen. (Movisie Digitale Publicaties)

Sociale isolatie

Een andere belangrijke indicator is het verdwijnen van het sociale netwerk.

Een partner kan bijvoorbeeld steeds zeggen:

"Je vrienden begrijpen onze relatie niet."

Of:

"Je familie probeert ons uit elkaar te halen."

Op zichzelf hoeft dat niet problematisch te zijn.

Maar wanneer iemand uiteindelijk nauwelijks nog contact heeft met anderen en volledig afhankelijk wordt van de partner, ontstaat een kwetsbare positie.

Sociale isolatie maakt het bovendien moeilijker om hulp te zoeken.

Psychologische controle

Controle kan heel subtiel zijn.

Niet altijd is er sprake van schreeuwen of bedreigen.

Het kan ook bestaan uit:

• voortdurend schuldgevoel creëren;

• de werkelijkheid verdraaien;

• iemand steeds laten twijfelen aan zichzelf;

• gevoelens belachelijk maken;

• informatie achterhouden;

• zwijgen als straf;

• dreigen met vertrek;

• kinderen inzetten in conflicten;

• voortdurend kritiek geven.

Daarom is het belangrijk om naar patronen te kijken.

Een enkele ruzie zegt weinig.

Een langdurig patroon waarin één persoon steeds minder vrijheid krijgt, zegt veel meer.

De rol van kinderen

Kinderen kunnen bijzonder kwetsbaar worden wanneer ouders in een ongelijkwaardige of gewelddadige relatie leven.

Zij kunnen bijvoorbeeld:

• getuige zijn van conflicten;

• tussen ouders worden geplaatst;

• zich verantwoordelijk voelen;

• partij moeten kiezen;

• informatie moeten doorgeven;

• bang worden voor de reacties van een ouder;

• een loyaliteitsconflict ontwikkelen.

Daarom moet bij complexe scheidingen niet alleen naar het conflict tussen de ouders worden gekeken.

De vraag is ook:

Wat gebeurt er met het kind binnen deze dynamiek?

Ouderen en afhankelijkheidsrelaties

Ongelijkheid kan ook ontstaan bij ouderen.

Wanneer iemand afhankelijk wordt van een partner, kind, familielid of mantelzorger voor dagelijkse zorg, financiën of huisvesting, kan de machtsverhouding veranderen.

Movisie wijst erop dat ouderen extra kwetsbaar kunnen zijn door ziekte en toenemende afhankelijkheid. Die afhankelijkheid kan het moeilijker maken om mishandeling of misbruik te herkennen of bespreekbaar te maken. (Movisie)

Daarbij kan sprake zijn van:

• psychische mishandeling;

• lichamelijke mishandeling;

• verwaarlozing;

• financieel misbruik;

• ontspoorde mantelzorg.

Waar moeten professionals op letten?

Voor hulpverleners, advocaten, rechters, docenten, artsen, therapeuten en jeugdzorgprofessionals is het belangrijk om verder te kijken dan de eerste indruk.

Een persoon kan bijvoorbeeld:

• zeer overtuigend vertellen;

• zeer rustig overkomen;

• veel feiten en documenten meenemen;

• zichzelf presenteren als slachtoffer;

• de ander voortdurend beschuldigen;

• juist extreem emotioneel reageren;

• nauwelijks durven spreken.

Geen van deze gedragingen bewijst op zichzelf wie gelijk heeft.

Daarom is een systematische beoordeling van de situatie belangrijk.

Kijk bijvoorbeeld naar:

Vrijheid

Kan iemand zelfstandig keuzes maken?

Veiligheid

Kan iemand zonder angst een andere mening hebben?

Controle

Wie bepaalt wat er gebeurt?

Afhankelijkheid

Waarvan is iemand afhankelijk?

Netwerk

Heeft iemand toegang tot familie, vrienden en professionals?

Geld

Heeft iedere partner toegang tot financiële middelen?

Communicatie

Kunnen beide partners vrij spreken?

Grenzen

Wordt een "nee" gerespecteerd?

Geschiedenis

Is er sprake van een langdurig patroon?

Kinderen

Welke invloed heeft de dynamiek op de kinderen?

Een belangrijk uitgangspunt

Bij het beoordelen van ongelijkwaardige relaties is het verstandig om gedrag en machtsverhoudingen centraal te stellen en niet alleen labels.

Het woord "narcist" kan soms helpen om een bepaald patroon bespreekbaar te maken, maar het kan ook te snel worden gebruikt.

Hetzelfde geldt voor termen als:

• toxisch;

• manipulatief;

• psychopaat;

• dader;

• slachtoffer.

Voor professionals is het vaak sterker om concreet te beschrijven:

"De partner controleert de financiën."

"De vrouw heeft geen toegang tot haar eigen documenten."

"De man bepaalt met wie zij contact mag hebben."

"Er is sprake van herhaalde vernedering."

"De persoon geeft aan bang te zijn voor de consequenties van een scheiding."

Dat zijn observeerbare feiten waarop verdere beoordeling kan plaatsvinden.

Verschil is niet het probleem — gebrek aan vrijheid kan dat wel zijn

Een gezonde relatie hoeft geen relatie tussen twee identieke mensen te zijn.

Partners mogen verschillen.

Ze mogen een verschillend inkomen hebben.

Ze mogen een verschillend opleidingsniveau hebben.

Ze mogen verschillende culturele achtergronden hebben.

Ze mogen een groot leeftijdsverschil hebben.

Ze mogen verschillende intelligentieprofielen hebben.

Ze mogen verschillende persoonlijkheden hebben.

Gelijkwaardigheid betekent niet hetzelfde zijn.

Gelijkwaardigheid betekent dat beide mensen als volwaardig persoon worden gezien en dat er ruimte is voor eigen keuzes, grenzen, waardigheid en ontwikkeling.

Wanneer verschil wordt gebruikt om macht uit te oefenen, verandert de betekenis.

Dan ontstaat de vraag niet meer:

"Hoe verschillend zijn deze mensen?"

maar:

"Hoe vrij is ieder van hen binnen deze relatie?"

Voor professionals

Sofya richt zich op het vergroten van kennis en bewustwording rondom complexe relationele dynamieken.

Daarbij kunnen onder andere de volgende thema's worden verdiept:

• narcistische patronen;

• ongelijkwaardige relaties;

• complexe scheidingen;

• dwingende controle;

• uithuwelijking en huwelijksdwang;

• eergerelateerd geweld;

• grote leeftijdsverschillen;

• afhankelijkheidsrelaties;

• financieel misbruik;

• ouderverstoting en loyaliteitsconflicten;

• huiselijk geweld;

• trauma en hechtingsproblematiek;

• signalering en triage;

• communicatie met betrokkenen;

• professionele grenzen;

• samenwerking tussen hulpverlening, onderwijs en juridische professionals.

Het doel is niet om mensen zo snel mogelijk in een hokje te plaatsen, maar om professionals te helpen beter te kijken naar wat er daadwerkelijk gebeurt.

Bij vermoedens van eergerelateerd geweld of huwelijksdwang is specialistische ondersteuning belangrijk. De Rijksoverheid verwijst onder meer naar Veilig Thuis en gespecialiseerde organisaties; bij acuut gevaar is het advies 112 te bellen. (Rijksoverheid)

Sofya

Informatie • Trainingen • Bewustwording

Meer inzicht in complexe relaties en menselijk gedrag.